De maatschappelijke rol van kunst en cultuur: kiezen, twijfelen en positie bepalen

Op donderdagmiddag 16 april 2026 kwamen we samen met culturele professionals met één doel: uitpluizen hoe kunst en cultuur zich verhouden tot maatschappelijke en politieke vraagstukken, en welke rol je daarin als organisatie of maker inneemt. Aan de hand van actuele voorbeelden ontstond een verdiepend gesprek over positie innemen, verantwoordelijkheid en de rol van kunst in de samenleving.

Onder begeleiding van Karlijn Slegers, gespreksleider, trainer en strategisch adviseur voor publieke en culturele organisaties, werd het gesprek gevoed door twee sprekers met ruime ervaring in het werken met maatschappelijke thema’s en de keuzes die daarbij komen kijken. Saskia Bak, directeur van Museum Arnhem, bracht het perspectief van een grote culturele instelling die zich zichtbaar uitspreekt over maatschappelijke kwesties. Merlijn Twaalfhoven, componist en oprichter van De Turnclub, sprak vanuit zijn praktijk als maker en initiatiefnemer, waarin kunst wordt ingezet als middel voor verandering en verbinding.

Kunst is nooit neutraal

Een belangrijk vertrekpunt in de sessie was het idee dat kunst en cultuur nooit volledig losstaan van de samenleving. Al sinds de Romeinse tijd wordt kunst ingezet om kritiek te leveren, verhalen te vertellen of juist te sturen. Die rol verschuift door de tijd, maar verdwijnt nooit.

“Kunst raakt een hele andere snaar dan met de manieren van verzet die we gewend zijn,” verwoorde Merlijn treffend. Saskia vulde aan dat ook instellingen zich niet kunnen onttrekken aan die dynamiek. “Met elke tentoonstelling die je maakt, zeg je in feite iets. Je kunt niet níets vinden.” Juist die laatste uitspraak maakte veel los in de zaal en vormde het startpunt voor het gesprek over neutraliteit.

Neutraliteit onder druk

De vraag of je je moet uitspreken kwam in verschillende vormen terug. Moet je als organisatie altijd reageren op maatschappelijke ontwikkelingen, of is het soms juist beter om dat niet te doen? In de groep leefde herkenning van die spanning: tussen druk van buitenaf en de behoefte om zorgvuldig te zijn.

Een belangrijk inzicht dat meerdere keren terugkwam: niet kiezen bestaat eigenlijk niet. “Je niet uitspreken wil niet zeggen dat je neutraal bent,” werd vanuit de zaal benoemd. Merlijn gaf daar een scherpere duiding aan: “Neutraliteit bestaat alleen als verhoudingen gelijk zijn. Als die scheef zijn, kies je door niets te doen impliciet voor de sterkere partij.” Tegelijkertijd zijn timing en context cruciaal. Zoals Saskia aangaf: je kunt soms eerst luisteren en onderzoeken voordat je een standpunt inneemt.

Neutraliteit blijkt in de praktijk dus minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Ook zonder expliciet standpunt communiceer je iets via je keuzes, programmering en samenwerkingen. Kunst kan daarbij helpen om ruimte te maken voor meerstemmigheid en complexiteit. Daarbij helpt het om ruimte te houden voor nuance, in plaats van tegenstellingen te verscherpen. Zoals Merlijn aangaf: “Door de tegenpartij als karikatuur neer te zetten, verstoor je juist het begrip.”

‘Choose your battles’

Een van de meest terugkerende principes tijdens de sessie was het bewust kiezen van waar je je als organisatie op richt. De hoeveelheid maatschappelijke kwesties die aandacht vragen is groot. Van internationale conflicten tot lokale vraagstukken, van inclusie tot duurzaamheid. Alles vraagt om een reactie, maar niet alles vraagt om jouw reactie. “Je moet je aandacht kunnen beschermen tegen alles wat om aandacht schreeuwt,” aldus Merlijn. “Zodat je impact kunt maken wanneer het telt.” Dat vraagt om scherpe keuzes die aansluiten bij je missie en context.

💡 Tip: Afwegingskaders kunnen helpen om keuzes te structureren, zoals de handreiking voor een weerbare cultuursector van Kunsten ’92, die praktische handvatten biedt voor het omgaan met maatschappelijke druk en dilemma’s.

Individu vs. instelling

Een belangrijk onderscheid dat tijdens de sessie werd gemaakt, is dat tussen het individu en de instelling. Als persoon kun je relatief vrij spreken vanuit je eigen overtuigingen, terwijl je als organisatie een bredere groep vertegenwoordigt. Dat maakt het ingewikkelder. Binnen een organisatie bestaan vaak verschillende perspectieven, achtergronden en belangen, en een uitgesproken standpunt kan intern spanningen opleveren. “Op instellingsniveau is het complexer, omdat je een groep vertegenwoordigt die misschien verschillend denkt,” maakt Saskia duidelijk.

Voor individuen betekent dit vaak balanceren tussen persoonlijke overtuigingen en professionele verantwoordelijkheid. Wanneer spreek je je uit als maker, medewerker of leider, en wanneer juist niet? En hoe verhoudt jouw persoonlijke positie zich tot die van de organisatie waarvoor je werkt? Daarnaast spelen ook externe factoren mee, zoals imago, partners en publiek. Zeker organisaties met een groot bereik voelen de druk om zich te verhouden tot maatschappelijke discussies, juist omdat hun positie zichtbaar is.

Werken met kaders en ‘basecamps’

Om met deze complexiteit om te gaan, werken steeds meer organisaties met interne kaders en principes, niet als rigide regels maar als houvast. Merlijn gebruikte daarvoor een beeld dat bleef hangen: dat van de Mount Everest. “In plaats van in één keer naar de top te willen, kun je werken met basecamps. Stap voor stap vooruit.”

Dat betekent dat je als organisatie:

• je waarden expliciet maakt
• ruimte creëert om te reflecteren
• en accepteert dat ontwikkeling in stappen gaat

💡 Tip: Ook sectorbreed wordt hieraan gewerkt. De Raad voor Cultuur publiceerde een advies over artistieke vrijheid en de spanning tussen autonomie en maatschappelijke druk. Daarnaast biedt de VNPF een afwegingskader dat organisaties helpt bij dit soort vraagstukken.

De rol van kunst: schuren, verbinden en verbeelden

Tot slot werd stilgestaan bij de rol van kunst zelf. Moet kunst schuren en confronteren, of juist verbinden? De conclusie was dat het allebei kan, afhankelijk van context en intentie. Kunst heeft de kracht om verhalen te vertellen die anders onzichtbaar blijven, emoties op te roepen en nieuwe perspectieven te openen. Tegelijkertijd zit daar ook een verschil tussen maker en instelling. Waar een kunstenaar zich vaak explicieter kan uitspreken, heeft een instelling te maken met bredere verantwoordelijkheden en belangen. Juist in die wisselwerking kunnen ze elkaar versterken.

Wat daarbij opviel, is dat twijfel een belangrijke rol speelt. Veel deelnemers gaven aan te zoeken naar wanneer en hoe ze zich uitspreken. Die twijfel werd niet gezien als zwakte, maar als onderdeel van professioneel handelen. Zoals Saskia zei: “Je kunt ook zeggen dat je het nog niet weet, omdat je je er nog niet in hebt verdiept.” Het zichtbaar maken van die zoektocht, ook richting publiek, kan bijdragen aan meer begrip en vertrouwen.

👉 Wat nemen we mee?

Aan het einde van de sessie werd duidelijk dat er geen eenduidig antwoord is op de vraag wanneer je je wel of niet moet uitspreken. Wat wel duidelijk werd, is dat het helpt om:

• bewust keuzes te maken en die te onderbouwen
• ruimte te geven aan twijfel en het gesprek
• te werken vanuit duidelijke waarden
• oog te houden voor context, timing en impact
• en de kracht van kunst te benutten om het gesprek te openen

Misschien is dat wel de belangrijkste opbrengst van de middag: niet zozeer meer zekerheid, maar een gedeeld besef dat zoeken, afwegen en in gesprek blijven onderdeel is van professioneel handelen in deze tijd.